Âlimcan Barudî Kimdir? Kazan Türklüğünün “Üçüncü Hakiki Âlimi”

19. yüzyılın sonlarında İdil-Ural bölgesinde filizlenen “Usûl-i Cedîd” (yenilikçi eğitim) hareketinin en güçlü temsilcilerinden biri olan Âlimcan Barudî, eğitim yoluyla toplumsal dönüşümü hedeflemiştir.

1901 yılında Kazan’da kurduğu ünlü Muhammediye Medresesi’nde, o güne kadar süregelen ezberci sistemin yerine anlama ve analizi koymuş; müfredata dini ilimlerin yanı sıra matematik, tarih ve coğrafya gibi dünyevi dersleri de ekleyerek devrimci bir adım atmıştır.

Gaspıralı İsmail Bey’in fikirlerini eyleme döken Barudî, yazdığı ders kitapları ve yetiştirdiği aydın nesillerle Rusya Müslümanlarının modernleşme sürecinin mimarlarından biri olmuştur.

Âlimcan Barudî’nin hayatı ve faaliyetleri şu 5 temel maddede özetlenebilir:

1. Eğitimi ve Fikrî Gelişimi: 1857 (veya 1859) yılında Kazan civarında doğan Barudî, ilk eğitimini Kazan’da, yüksek tahsilini ise Buhara medreselerinde tamamlamıştır. Öğrencilik yıllarında reformist âlim Şihabeddin Mercânî’nin fikirlerinden etkilenmiş, bu sayede geleneksel İslami ilimlerle yenilikçi düşünceleri harmanlayan bir vizyon kazanmıştır. Rusya Müslümanları arasında Kursavî ve Mercânî’den sonra yetişen “üçüncü hakiki âlim” olarak nitelendirilmektedir.
2. Eğitim Reformcusu Kimliği ve Muhammediye Medresesi: Barudî, İsmail Gaspıralı’nın öncülük ettiği “Usûl-i Cedîd” (yeni yöntem) eğitim modelini benimsemiş ve bu sistemi uygulamak üzere 1901 yılında Kazan’da ünlü “Muhammediye Medresesi”ni kurmuştur. Bu medresede ezbercilik yerine anlamayı esas almış; müfredata dinî ilimlerin yanı sıra matematik, tarih, coğrafya gibi dünyevi ilimleri de eklemiş ve eğitimin Türkçe (Tatar Türkçesi) yapılması gerektiğini savunarak ders kitapları yazmıştır.
3. Yayıncılık ve Yazarlık Faaliyetleri: Fikirlerini yaymak ve toplumu aydınlatmak amacıyla 1906 yılında “Ed-Dîn ve’l-Edeb” adlı dergiyi çıkarmaya başlamış ve bu dergi dönemin en uzun soluklu yayın organlarından biri olmuştur. Dergide ve yazdığı diğer eserlerde; kadın hakları, dil birliği ve eğitim reformu gibi konuları işlemiş, ayrıca Cuma hutbelerinin halkın anlaması için Tatarca okunmasına öncülük etmiştir.
4. Siyasi ve Dini Liderliği: 1917 yılında Moskova’da düzenlenen kurultayda “Rusya Müslümanları Müftüsü” seçilen Barudî, kadınların dini ve sosyal hayatta aktif rol almasını güçlü bir şekilde desteklemiş, hatta İslam dünyasının ilk kadın kadısı olan Muhlise Bubi ile yakın mesai yapmıştır. Milli Mücadele yıllarında Türkiye’ye yakın ilgi göstermiş, Enver Paşa ile görüşmüş ve Anadolu’ya maddi yardımlar gönderilmesini organize etmiştir.
5. Tasavvufi Yönü ve Vefatı: Barudî, modernleşme yanlısı (Cedidci) bir aydın olmasının yanı sıra Nakşibendî tarikatına mensup bir şeyh olarak “tarikat” ile “terakkiperverliği” şahsında birleştirmiştir. 1921 yılında Rusya’da yaşanan büyük kıtlık felaketi sırasında Müslümanlara yardım organizasyonlarını yönetmek için bulunduğu Moskova’da vefat etmiş, cenazesi Lenin’in özel izniyle Kazan’a nakledilmiştir.

Bilgi: https://turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr/detay/30/%C3%82limcan-Barud%C3%AE