Şehabeddin Mercani Kimdir? Kazan Müderrisliğinden Maveraünnehir Islahatına

Şehabeddin Mercânî (1818-1889), Rus İmparatorluğu’na bağlı Kazan’da doğup yaşamış önemli bir Tatar Türkü din adamı, tarihçi ve eğitimcidir.

İlk eğitimini, imam ve müderris olan babası Molla Bahaeddin’in medresesinde mantık, kelam, fıkıh usulü, Farsça ve Arapça derslerini alarak tamamlamıştır. Dini ilimlerde kendini geliştirmek amacıyla 1838 yılında Maveraünnehir’e bir yolculuk yapmış, bu sırada ıslahatçı din adamı Kursavî’nin düşünceleriyle karşılaşmıştır. Başlangıçta bu fikirlere karşı çıkmasına rağmen, Buhara’ya döndüğünde Kursavî’nin yasaklı kitaplarını okuyarak düşüncelerinde önemli değişimler yaşamış ve Semerkant’ta icazetnamesini almıştır.

Kazan’a 1849 yılında dönerek sınavı geçen Mercânî, uzun yıllar I. Mahalle Camii’nde imamlık ve müderrislik yapmış; ayrıca 1881 yılından itibaren kendi adıyla anılan Mercânî Medresesi’nde ve Tatar Muallim Mektebi’nde öğrencilere dersler okutmuştur.

Uluslararası bağlantıları da güçlü olan Mercânî, Vasili Radlof gibi isimlerle dostluk kurmuş ve 1880 yılındaki hac yolculuğu sırasında İstanbul’a uğrayarak Osmanlı Şeyhülislamı Ahmed Esad Efendi ve Ahmed Cevdet Paşa ile görüşmüştür.

Ancak bu ilişkileri ve tutumu nedeniyle muhalifleri, kendisini Rus misyonerlerle bağlantılı olmakla ve Rusçanın Müslüman okullarında zorunlu ders olarak konulmasına destek vermekle suçlamıştır.

İlmi mirası ve tarihçiliğiyle tanınan Mercânî, Gılaletü’z-zaman fi tarihi Bulgar ve Kazan ve Müstefadü’l-ahbar fi ahvali Kazan ve Bulgar gibi Kazan ve Bulgar tarihine odaklanan önemli eserler kaleme almıştır. Kitaplarının bir kısmını İstanbul’da bulunan Beyazıt Devlet Kütüphanesi’ne bağışlayarak ilmi mirasını zenginleştirmiştir.

Bilgi: https://turkdunyasiansiklopedisi.gov.tr/detay/30/%C3%82limcan-Barud%C3%AE