Mustafa Çokay

Kazak Türkü bir aydın, siyasetçi ve Türkistan bağımsızlık mücadelesinin en önemli ideologlarından biri olan Mustafa Çokay (1890–1941), hayatını Orta Asya Türk halklarının siyasi birliği ve bağımsızlığı uğruna adamış, “vatanını ve milletini seven bir demokrat” olarak tarihe geçmiş çok yönlü bir liderdir. 1917 Ekim İhtilâli sonrasında Hokand’da kurulan ve Orta Asya Türk tarihinin ilk modern devlet yapılanması sayılan Türkistan Muhtariyeti’nde dışişleri bakanı ve başbakan olarak görev yapan Çokay, Bolşevik baskısı nedeniyle sürgüne gitmek zorunda kalsa da Avrupa’da kurduğu Türkistan Millî Birliği ve 1929–1939 yılları arasında yayımladığı Yaş Türkistan dergisi aracılığıyla Türkistan davasını uluslararası arenada canlı tutmuştur. II. Dünya Savaşı sırasında Nazilerin Türkistan bağımsızlığına yönelik samimiyetsizliğini fark ederek esir Türkistanlılardan oluşturulmak istenen lejyonların başına geçmeyi reddeden, hayatının sonuna kadar kültürel birliği ve bağımsızlığı savunan, “Her dış Türk’ün iki vatanı vardır; birincisi kendi anavatanı, ikincisi Türkiye’dir” diyerek Türkiye’ye olan bağlılığını dile getiren Çokay, 1941 yılında Berlin’de şüpheli bir şekilde hayatını kaybetmiş ve ardında Türk dünyasının siyasî uyanışına rehberlik eden yüzlerce makale ile sarsılmaz bir bağımsızlık ülküsü bırakmıştır.