Okyanus Akıntılarının İklim Üzerindeki Etkisi

Okyanus akıntılarının iklimler üzerindeki etkisi, dünyayı sıcak tutmada önemli bir rol oynamaktadır. Güneşten gelen ısının çoğunluğu; okyanus tarafından, özellikle de ekvator çevresindeki tropikal sularda absorbe edilir. Kara alanları güneş ışığını emer; atmosfer de, gün batımından sonra hızla uzaya yayılan ısıyı korumaya yardımcı olur. Böylelikle dünyaya gelen ısı dünyada tutulmuş olur.

Okyanus Akıntıları

Okyanus akıntıları, okyanus suyunun belirli bir yönde süreklilik gösteren hareketleridir. Okyanus suyunun hareketi; dalgalar, tuzluluk farkları, rüzgarlar, sıcaklıklar ve yükseklik farkları gibi suya etki eden kuvvetlerden kaynaklanır. 

Akıntı yönü; kıyı şeridinden, diğer akımlardan ve derinlikten etkilenir. Okyanus akıntıları binlerce kilometre boyunca sürebilir ve dünyanın farklı bölgelerinin iklimlerinin oluşmasında önemli bir küresel konveyör bandı oluşturabilir. Okyanus akıntıları, okyanus havzasının, topoğrafyanın ve okyanusu çevreleyen kara kütlesinin şeklinden de etkilenir. Akıntılar, şartlara bağlı olarak yatay veya dikey olarak hareket edebilir. 

Okyanus Akıntıları Harita

 

Derin Okyanus Akıntıları

Okyanus akıntıları, okyanus suyunun büyük ölçüde yüzey rüzgarları ile, kısmen sıcaklık ve tuzluluk gradyanları, dünyanın dönüşü ve gelgitlerle yarattığı sürekli bir döngüdeki hareketlerdir.  Su sıcaklığının ve tuzluluğun değişkenliğinden kaynaklanan su yoğunluğundaki farklılıklar, okyanus akıntılarına neden olur. Bu hareket, termohalin sirkülasyonu olarak da bilinir. Okyanus suyu donup buzlanma meydana geldiğinde, açığa çıkan tuz, geride kalan deniz suyunun daha tuzlu ve daha yoğun olmasına neden olur.

Bu yoğun ve soğuk tuzlu su, okyanusun dibine hareket ederek küresel konveyör bandını başlatmış olur. Okyanus akıntılarının, bazıları nispeten kısa ömürlü ve küçük olurken, bazıları ise dünya çevresini dolaşan ve yüzyıllar süren büyük ve uzun ömürlü akıntılardır.

Okyanusta iki ayrı akım sistemi vardır: Denizin nispeten ince bir üst tabakasını harekete geçiren yüzey sirkülasyonu ve derin deniz tabanı boyunca uzanan derin sirkülasyon.

Sıcak ve Soğuk Akımlar

Kuzey yarım kürede bulunan okyanus akıntıları sağa doğru, güney yarım kürede ise Coriolis kuvveti nedeniyle sola doğrudur. Okyanus akıntılarının bu kuralına tek istisna, mevcut akış yönünün muson rüzgar akışının yönündeki değişimle birlikte değişime uğradığı Hint Okyanusunda bulunur. Soğuk akımların, ılık veya sıcak akıma kıyasla sayıca daha az olması dikkat çekicidir. Soğuk okyanus akıntıları, kutuplardan ekvatora hareket eden soğuk su kütleleridir. Sıcak akımlar ekvatordan kutuplara hareket eden yüksek sıcaklıklara sahip sıcak su kütleleridir. 

Sıcak ve soğuk okyanus akıntıları
Sıcak ve soğuk okyanus akıntıları

Okyanus Akıntıları İklimi Nasıl Etkiler?

Dünyanın ekvatoral alanları dışında, hava durumları çoğunlukla okyanus akıntıları tarafından yönlendirilir. Ana okyanus akıntıları, tipik olarak kuzey yarım kürede saat yönünde ve güney yarım kürede saat yönünün tersine, genellikle kıyı şeridini izleyen dairesel şekillerde akar.

Öte yandan, karaya düşen yağmurların büyük bir kısmı okyanusta başlar. Tropikal bölgeler daha fazla yağmurlu olur, çünkü ısı emme oranı yüksektir ve dolayısıyla okyanus buharlaşması bu alanda en yüksektir.

Kuzeye ya da güneye hareket eden yatay akımlar; çok uzun mesafelere sıcak ya da soğuk suyu taşıyabilir. Sıcak su, havanın sıcaklığını yükseltirken, soğuk su havayı ve akıntı darbelerinin temas ettiği kara yüzeyini soğutur. 

Okyanus Akıntıları Haritası
Okyanus Akıntıları Haritası

Sıcak okyanus akıntıları esnasında, su molekülleri ısındığında, buharlaşma süreciyle havaya karışır; böylelikle okyanus suyu sürekli olarak buharlaşır, etrafındaki havanın sıcaklığını ve nemini artırarak yağmur ve rüzgarları oluşturur. Örneğin, Tropikal Atlantik’ten gelen sular, Batı Avrupa kıyılarını ısıtır. Körfez Akıntısı (Gulf Stream), kuzeye doğru Atlantik’ten geçerken iklimi yumuşatır.  

Böylelikle okyanus; sadece güneş ışınımını saklamakla kalmamış, ayrıca sıcaklığın dünyanın her tarafına yayılmasına yardımcı olmuş olmaktadır. 

Kaynaklar

  • https://www.noaa.gov/education/resource-collections/ocean-coasts-education-resources/ocean-currents
  • https://oceanexplorer.noaa.gov/facts/currents.html
  • https://oceanexplorer.noaa.gov/facts/climate.html

Mustafa Sarıkaya

Gazi SBKY | SDÜ SBKY YL

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Başa dön tuşu
Kapalı